Terkenang yang tulus, yang kudus

Saranan Salleh

ANTARA detik-detik sejarah yang tidak dapat saya lupakan ialah keruntuhan saham syarikat Pan Electric yang diperdagangkan di kedua-dua bursa saham Kuala Lumpur dan Singapura pada 1985.

Keruntuhan yang membawa bersamanya beberapa anak syarikat lain ialah milik bekas Presiden MCA ketika itu, Tan Koon Swan. Sebab utama kejatuhan itu ialah suatu skim yang dipanggil "kontrak hadapan" iaitu penjualan saham pada jangka masa di hadapan pada harga yang ditetapkan hari ini dan apabila harga itu tidak tercapai, saham syarikat itu jatuh seperti domino.

Jawatankuasa Bursa Saham memanggil Koon Swan. Saya tidak boleh lupa rayuannya kepada Ahli-Ahli Jawatankuasa tersebut. Kejatuhan itulah titik permulaan kejatuhan politiknya juga.

Ketika itu, kedua-dua bursa saham tidak ada sistem amaran awal yang boleh mengesan sebarang salah laku di pasaran.

Selepas itu bukan sahaja kedua-dua bursa menubuhkan Jabatan Amaran Awal malah Akta Perindustrian Sekuriti dimuatkan dengan peruntukan tambahan 87A yang mengharamkan kontrak hadapan.

Suatu lagi sejarah yang sukar dilupakan ialah apabila kesemua Ahli Jawatankuasa Bursa Saham yang dipengerusikan oleh Datuk Nik Din Datuk Nik Yusof sekitar 1995, dipecat oleh Menteri Kewangan, Tun Daim Zainuddin.

Nik Din berehat di rumahnya di Perth, Australia ketika itu. Semua AJK tersebut tidak tahu kenapa mereka dipecat dan masing-masing segan hendak bertanya sebabnya kepada menteri berkenaan.

Saya berkali-kali menyuruh AJK tersebut bertanyakan Daim sebab mereka dipecat.

Majalah Far Eastern Economic Review yang gemar menerbitkan rencana menghentam Malaysia, menulis tentang pembuangan tersebut dengan kata-kata sindiran pedas.

Saya memberanikan diri untuk bertemu menteri dan mengajak kesemua AJK kecuali Pengerusi kerana bercuti, ikut sama. Menteri bersetuju berjumpa kami.

Saya memulakan pertanyaan dengan menyatakan kedatangan kami bukanlah untuk mempersoalkan keputusannya tetapi ingin tahu kenapa diberhentikan. Menteri mengatakan yang cadangan beliau untuk menyusun semula struktur keahlian AJK tersebut tidak dipedulikan.

Saya membalas dengan mengatakan yang cadangan bursa sudah dihantar kepada Setiausaha Jawatankuasa Terbitan Modal beberapa bulan sebelum itu.

Ketika itu, Tan Sri Sheriff Kasim ialah wakil Kementerian Kewangan di dalam Jawatankuasa Bursa Saham dan beliau menyokong kata-kata saya. Apa lagi, Setiausaha Jawatankuasa Terbitan Modal yang hadir di pertemuan tersebut terus pucat lesi.

Menteri berpuas hati yang perkara tersebut bukanlah salah AJK Bursa. Tidak lama selepas pertemuan itu menteri pun melantik semula kesemua AJK berkenaan.

Saya kurang pasti sama ada Pengerusi sedar siapa yang mengembalikan maruah AJK tersebut kerana beliau tidak berkata apa-apa kepada saya tentang perkara itu.

Saya juga pernah dituduh mempersoalkan kuasa Pengerusi dan digantung tugas selama seminggu untuk disiasat oleh HRM, sebuah syarikat perunding, sama ada saya melanggar sebarang peruntukkan huraian tugas saya.

Siasatan mendapati tidak ada unsur-unsur pencabulan atau pelanggaran, sesuatu yang dilakukan semata-mata hendak memburukkan nama saya.

Saya juga pernah menerima satu surat yang kandungannya akan mengejutkan sesiapa sahaja dengan tuduhan yang tidak berasas dan kata-kata yang tidak wajar diluahkan. Surat itu saya simpan sehingga kini sebagai kenang-kenangan. Surat itu saya anggap sebagai "politik korporat".

Walaupun jelas ada masa-masanya hubungan saya dengan Pengerusi agak tegang, ia tidak menjejaskan perkembangan Bursa Saham. Saya lihat kembali segala-galanya dan saya mencapai keputusan yang pendekatannya dengan saya ada perbezaan walaupun hala tujunya ada persamaan.

Sejak mula Bursa Saham dibentuk sebagai syarikat tanpa modal menurut jaminan dan badan utamanya ialah jawatankuasa dan bukan lembaga pengarah. AJKnya terdiri daripada broker saham yang dipilih semasa mesyuarat agungnya. Ia bergerak seperti sebuah kelab eksklusif sehingga Kementerian Kewangan memasukkan wakil-wakilnya.

Di awal penstrukturan jawatankuasa itu, Tan Sri Ramon Navaratnam yang merupakan Timbalan Ketua Setiausaha, Kementerian Kewangan menjadi wakil kementerian.

Saya juga ingat Tunku Naquiddin Tuanku Ja'afar dan Datuk Munir Majid (sekarang Tan Sri) pernah menjadi wakil-wakil bebas dilantik oleh menteri. Munir kemudian dilantik menjadi Pengerusi Suruhanjaya Sekuriti. Tan Sri Sherif Kassim juga pernah menjadi wakil kementerian.

Satu perkara yang saya amat terkilan ialah apabila cadangan - sekitar 1994 - untuk melakukan usaha sama dengan Bloomberg, sebuah syarikat penyebar maklumat kewangan antarabangsa, ditolak oleh Jawatankuasa Bursa Saham.

Bloomberg ketika itu baru sahaja mula bertapak dan ingin melebarkan sayap mereka.

Saya memikirkan satu-satunya usaha sama dalam bentuk penyebaran maklumat kita kepada pelanggan mereka yang terdiri daripada pengurus dana, penganalisis dan pengamal industri sekuriti dunia akan memberikan pendedahan yang meluas kepada pasaran kita. Mereka tentu sekali akan "menjual" pasaran kita kepada beratus-ratus ribu pelanggan mereka di seluruh dunia dan semakin bertambah.

Pemiliknya, Michael Bloomberg yang kini Datuk Bandar New York sendiri datang berjumpa saya untuk menyokong penubuhan usaha sama tersebut. Beliau begitu teruja dengan cadangan tersebut.

Malangnya pihak AJK menganggap usaha itu akan merompak perniagaan mereka. Bayangkanlah kalau hari ini kita ada usaha sama dengan Bloomberg, satu-satunya syarikat penyampai maklumat pasaran terkenal, mempunyai stesen televisyen sendiri. Pasaran saham kita tentu sekali akan lebih bertenaga.

DATO' SALLEH MAJID ialah bekas Presiden Bursa Saham Kuala Lumpur (kini Bursa Malaysia).

DATO' SALLEH MAJID Saham

10:44 AM

Survival bursa saham di akhir dekad 80-an

(Bahagian Kedua)


SEBENARNYA semasa saya bersungguhsungguh mencadangkan pemberhentian penyenaraian saham kita di Bursa Singapura dulu, ramai orang korporat ternama membantah. Saya pun hairan kenapa satu-satunya langkah yang dapat membantu membangunkan pasaran modal kita yang pada masa itu "tidak ke mana-mana", tidak dipersetujui.

Ramai yang mengatakan pasaran saham kita akan runtuh jika kita pisahkannya dari Singapura. Seolah-olah hidup kita ini bergantung pada negara itu. Macam-macam alasan diberikan tetapi sebenarnya ialah mereka tidak dapat menjual saham di sana dan wang daripada jualan tersebut pula dimasukkan ke dalam bank di sana. Jadi pihak berkuasa di sini tidak tahu.

Pendeknya pasaran Singapura dijadikan tempat untuk "pengaliran keluar wang secara halal". Jika tidak, sebarang pengeluaran wang perlu diberitahu kepada Bank Negara.

Begitu kuat bantahan sehingga Ketua Setiausaha Kementerian Kewangan pada masa itu, Allahyarham Tan Sri Zain Azrai terpengaruh. Beliau menyuruh saya menyediakan pelbagai kertas kerja yang menghuraikan langkah-langkah perlindungan sekiranya pasaran saham kita runtuh seperti yang disebut-sebut oleh sesetengah orang bijak-bijak di sini.

Ada sebuah akhbar menerusi sidang pengarangnya mengutuk kerana saya beria-ia mencadangkan pemberhentian penyenaraian saham di Bursa Singapura itu. Mereka menuduh saya dengan pelbagai gelaran yang menjurus kepada ketidakwarasan fikiran saya.

Apabila melihat tiada sokongan, saya pun bertemu dengan Menteri Kewangan, Datuk Daim Zainuddin (sekarang Tun) dan menerangkan secara terperinci apa yang bakal terjadi. Sekiranya jatuh, pasaran kita ia tidak akan menjadi lebih teruk daripada keruntuhan pada 1987 atau tidak lebih daripada 20 mata pada indeks.

Ertinya kejatuhan itu boleh kita tampung dengan mengadakan jaring keselamatan yang mengandungi dana sumbangan beberapa institusi kewangan tidak lebih RM3 bilion. Sebaliknya kalau cadangan itu mendapat sokongan pelabur, pasaran akan meletup.

Apabila Tun Daim yakin, beliau pun membentangkan cadangan itu sewaktu Belanjawan 1990 pada Oktober 1989. Tarikh pemberhentian itu berkuatkuasa ialah pada Januari 1990. Sebaik sahaja diumumkan oleh Tun Daim, pasaran meletup dengan jumlah dagangan sebanyak 500 peratus! Tidak sempat Januari 1990 pun.

Bagi industri sekuriti, lonjakan itu mengejutkan dan syarikat broker tidak mampu menampung kenaikan urus niaga tersebut kerana kemudahan di tempat mereka begitu rendah. Ia menyebabkan timbul masalah apa yang sekarang dikenali dengan panggilan "Saga Kehilangan Sijil". Syarikat broker saham keseluruhannya tidak mampu menguruskan lonjakan urus niaga tersebut. Jadi banyaklah sijil yang tidak tentu arah tujunya.

Kalau kita melawat mana-mana syarikat broker saham pada masa itu, jarang yang tutup urusan sebelum pukul 3 atau 4 pagi dan pihak Bursa Saham bermesyuarat untuk menyelesaikan masalah kehilangan atau salah tempat sebanyak 88 hari.

Itulah satu-satunya episod kejayaan yang tidak selesa (unpleasant success) yang berlaku kepada industri sekuriti kita. Sejak itu syarikat broker tidak ada pilihan melainkan meningkatkan kemudahan prasarana.

Lonjakan tersebut mengembalikan penghormatan kepada negara kita dan pelabur asing mula melabur melalui syarikat broker saham kita. Malangnya syarikat broker pada masa itu kebanyakannya bermodal kecil berbanding di Singapura. Jadi ada juga halangan untuk menikmati hasil sepenuhnya.

Singapura sedar yang mereka banyak bergantung kepada jual beli saham syarikat Malaysia dan keputusan pemberhentian itu suatu tamparan hebat kepada industri sekuriti mereka.

Tanpa segan silu mereka menubuhkan pasaran yang dikenali dengan pasaran tidak rasmi atau over-the-counter dan berkali-berkali mengatakan ia tiada kaitan dengan Bursa Saham Singapura. Namun semua orang tahu bursa itu di belakangnya. Ia merupakan satu contoh tindakan Singapura apabila berdepan dengan perkara yang menggugat kedudukan mereka.

Banyak perkara lain yang mereka lakukan. Barang yang kita eksport ke sana dibungkus semula dan dilabel sebagai "Buatan Singapura". Minyak setitik pun mereka tiada tetapi kilang penapis minyak terbesar ada di sana. Ia tiada syarikat pembinaan kapal tetapi mempunyai syarikat pembaikan kapal terbesar di rantau ini. Kita wajar cemburu dengan kejayaan Singapura kerana kebijaksanaan rakyatnya.

Sikap "kebas apa sahaja" tidak mungkin dapat dilaksanakan tanpa ilmu pengetahuan. Mereka tidak hutang satu sen pun dan punyai rizab melebihi AS$100 bilion.

Dekad awal 1990-an detik bermulanya pemodenan industri sekuriti secara besar-besaran. Syarikat broker saham sedar mereka tidak boleh lagi bersikap kedekut dengan pembangunan prasarana. Hari ini kita lihat semuanya sudah mempunyai papan harga elektronik di syarikat masing-masing dan ini juga dianggap sebagai sesuatu yang tersedia ada oleh sesetengah orang.

Selain daripada sistem dagangan yang telah berpindah kepada sistem elektronik sepenuhnya, sistem penyelesaian dan penjelasan juga perlukan pemodenan. Pada masa dahulu, sijil dibawa daripada satu syarikat ke suatu syarikat dan disebabkan syarikat broker saham ada di merata negeri, ini membabitkan penghantaran sijil daripada satu negeri ke suatu negeri yang lain.

Bayangkanlah apabila pasaran rancak dan sijil yang perlu dihantar ke sana sini bertimbun-timbun. Kereta yang membawa sijil ini selalu ditahan polis kerana dilihat membawa barang berlebihan. Suatu penyelesaian terpaksa dicari supaya sijil-sijil ini tidak perlu diangkut ke sana sini.

Selain daripada masalah pengangkutan, masalah berkaitan dengan urusan sijil ini termasuklah kehilangan kertas pindah milik, kehilangan sijil sendiri dan kemunculan sekali-sekala sijil palsu dan sijil tambahan. Penyelesaian yang ditemui ialah dalam bentuk Sistem Depositori Pusat atau Central Depository System. Ia suatu sistem yang mana semua sijil saham semua syarikat dimasukkan ke dalam suatu simpanan pusat dan peralihan hak milik dilakukan secara elektronik dan online.

Kalau dulu ada yang dah menjual saham tetapi masih menerima dividennya tetapi selepas diperkenalkan sistem ini masalah itu tidak timbul lagi.

Sekali lagi orang yang bertanggungjawab membentuk perisian sistem ini ialah orang kita sendiri iaitu Ungku A. Razak, genius luar biasa dalam dunia IT. Pakar-pakar dari India yang kita bawa masuk dan minta sediakan perisian tersebut tidak boleh melakukannya tetapi Ungku A. Razak boleh!

(bersambung)

Saham

6:46 AM

Bursa saham dulu dan sekarang

DALAM keadaan pasaran saham tidak menentu ekoran daripada krisis ekonomi global, saya terkenang kisah semasa bersama Bursa Saham Kuala Lumpur (kini Bursa Malaysia) dari 1984 sehingga 2003.

Memang banyak pengalaman pahit, manis dan maung yang saya lalui. Saya berpeluang berkhidmat di bawah tiga pengerusi dalam jangka 19 tahun itu.

Bermacam-macam kerenah mereka ini yang dapat saya perhatikan. Yang suka datang lambat bila mesyuarat, yang suka susun semula organisasi berkali-kali dan yang cekap buat kerja dalam semua bidang. Cekap dan pantas betul.

Saya masih teringat pada awal perkhidmatan saya, semuanya berjalan secara manual. Dalam ruangan bilik seluas 2,500 kaki persegi pada tahun 1984 itu, berlari-larilah 50 orang kerani bilik dagangan mengambil pesanan dari syarikat broker.

Mereka menggunakan signal tangan untuk menawar dan membeli saham yang kesemuanya tercatat atas papan hitam. Di atas lantai bilik tersebut penuh dengan wayar telefon bertali terus kepada kerani syarikat broker masing-masing.

Bayangkanlah keadaan pada masa itu seperti 'kandang kambing'.

Perlahan-lahan kita memulakan usaha memodenkan bursa tersebut. Mula-mula kita pindah ke tempat yang lebih luas dan kita menggunakan sistem dagangan separuh automatik.

Kita gaji kerani untuk memasukkan pesanan beli dan jual ke dalam komputer tetapi masih lagi menggunakan papan putih yang lebih luas.

Kerani bilik dagangan pada masa itu masih lagi digunakan. Ada yang telah berkhidmat selama 25 tahun dan ada yang tidak punya kelayakan. Kalau difikirkan kenapa mereka boleh bertahan begitu lama sedangkan gaji mereka tidak seberapa? Rupa-rupanya ramai yang menyimpan 'buku hitam' yang mengandungi urus niaga mereka secara peribadi.

Apabila pasaran hangat pada satu-satu masa kita boleh terdengar jerit pekik laungan kerani-kerani ini. Mudah bagi kita hendak mengetahui nadi pasaran dalam masa-masa tertentu. Kalau senyap sahaja, maknanya pasaran lembap.

Apabila pihak bursa membuat keputusan untuk beralih kepada sistem dagangan sepenuh elektronik dan sepenuh automatik, kita membentuk sistem sendiri.

Orang yang bertanggungjawab tentang ini dan perkara-perkara berkaitan teknologi maklumat ialah Ungku Abdul Razak. Pada saya, dia seorang genius IT. Jarang ada masalah IT yang tidak dapat diselesaikannya.

Kita pun beralih kepada sistem sepenuh elektronik dan automatik pada 1989. Dan bursa saham Taiwan begitu tertarik dengan sistem kita sehingga mereka menghantar orang untuk mengkajinya. Taiwan masa itu hanya menggunakan sistem separuh automatik.

Sejajar dengan peralihan kepada sistem dagangan sepenuh elektronik dan automatik, sistem penyampaian maklumat dagangan dan pasaran juga perlu ditingkatkan ke tahap elektronik. Ini dilakukan melalui 'terminal' komputer daripada bursa ke seluruh syarikat broker saham pada masa itu.

Tidak salah kalau dikatakan bahawa permodenan industri sekuriti pada masa itu berpunca daripada permodenan bursa saham sendiri.

Perubahan itu pada mulanya menerima bangkangan daripada broker saham. Mereka tidak mahu mengeluarkan perbelanjaan untuk memodenkan syarikat mereka.

Pada waktu itu - tahun 1984 - tidak ada satu laporan pun tentang pasaran saham, baik secara berasingan atau pun dalam warta berita dalam apa jua media. Pada awalnya laporan dibuat daripada bursa saham, lama-kelamaan diambil alih oleh wartawan media.

Program pertama tentang saham saya buat bersama orang kanan RTM, George Abraham yang dikenali dengan nama Business Trends. Stesen TV3 menyusul pula dengan Money Matters.

Program televisyen dalam bahasa Melayu ialah Dari BSKL, yang ditaja bersama oleh setiap syarikat broker saham dan bursa saham Kuala Lumpur. Rancangan ini bertahan selama tiga tahun.

Tujuan program itu diperkenalkan ialah untuk mendidik masyarakat untuk melabur terutama sekali yang tidak tahu menahu tentang pasaran saham.

Syarikat penyampai maklumat yang pertama mengambil harga saham di pasaran untuk disebarkan ke seluruh dunia ialah Reuters.

Dahulu syarikat kita ada yang tersenarai di bursa saham Singapura dan ada syarikat Singapura yang tersenarai di bursa kita. Keadaan ini berlaku sejak tertubuhnya bursa saham.

Malangnya penyenaraian itu mendatangkan keuntungan lebih kepada Singapura berbanding Malaysia.

Pelabur asing lebih gemar pergi ke Singapura untuk membeli saham syarikat Malaysia daripada berdagang dengan bursa saham kita.

Menyedari hakikat bahawa sekiranya kita ingin membangunkan pasaran modal kita, kita perlu memberikan tumpuan kepada syarikat kita disenaraikan di bursa saham kita. Oleh itu, pada 1990 penyenaraian di bursa saham Singapura diberhentikan.

Singapura tidak duduk diam kerana banyak urus niaga mereka terdiri daripada saham syarikat kita. Mereka memperkenalkan pasaran tidak rasmi dikenali sebagai CLOB. Katanya tiada kena mengena dengan bursa sahamnya tetapi semua orang tahu sebaliknya.

Mereka menggunakan bank-bank Singapura yang beroperasi di Malaysia untuk menyimpan rekod urus niaga saham syarikat Malaysia melalui CLOB.

Saya memohon kepada kerajaan untuk mengambil langkah supaya CLOB dimatikan tetapi pada masa itu tidak nampak bahayanya sehinggalah krisis pada 1997.

Banyak saham kita diurusniagakan secara 'jualan singkat' (short selling). Ertinya mereka menjual saham yang mereka tidak miliki dan membeli balik bila harga saham tersebut jatuh. Dengan cara itu mereka membuat 'keuntungan atas angin.'

Melihat keadaan ini barulah kerajaan mengarahkan mencari jalan untuk menutup CLOB. Malangnya selepas 1997 kita hilang kedudukan kita sebagai nombor satu dalam ASEAN.

(Bersambung minggu hadapan)

DATO' SALLEH MAJID ialah Felo Utama

Fakulti Ekonomi, Universiti Kebangsaan Malaysia. Beliau juga bekas Presiden Bursa Saham Kuala Lumpur (kini Bursa Malaysia)

Saham

11:14 AM